Έθιμα, Προλήψεις και Δεισιδαιμονίες - Δεισιδαιμονίες

Με το πασχαλιάτικο αρνί καθώς και τ’ Αγιοργείτικο, είναι συνδεδεμένη και η πλατοκοπία. Ευκαιρία για τους μεγάλους της οικογένειας, να ερμηνεύσουν την πορεία της οικογένειας. Κοίταζαν την δεξιά πλάτη του αρνιού και έδιναν ερμηνίες για την καλή ή κακή εξέλιξη της χρονιάς στο σπίτι. Μόνο αυτές τις ημέρες, αυτές τις γιορτές πίστευαν ότι δείχνει η πλάτη του αρνιού τη μοίρα, όχι άλλες ημέρες. Τις άλλες ημέρες η πλάτη είναι τυφλή και αμίλητη. Το αρνί για να δείξει πρέπει να είναι ψητό και όχι βραστό. Μιλάει και φανερώνει μόνο η δεξιά πλευρά και όχι η αριστερή. Τα σημάδια αφορούν το νοικοκύρη που σφάζει τ’ αρνί. Εκείνο που τρομοκρατούσε τον νοικοκύρη κι ερμηνευτή ήταν μη φανερώσει αρρώστια ή μνήμα. Η κλείδωση στην πλάτη ήταν το σημείο της ερμηνείας. Αν ήταν καθαρό έδειχνε ευτυχία, αν είχε μαυρίλα σήμαινε θάνατο.

“Τ’ αθώα αρνάκια, όπως δείχνει η φωτογραφία, προχωρούν νωχελικά προς τη θυσία. Διωγμένα από το χειμώνα, βαδίζουν σε πειθαρχημένο στοίχο προς μια αφιλόξενη άνοιξη. Στο χιόνι δεν έβρισκαν βοσκή, μετά θα γίνουν τροφή τα ίδια, θυσία στο Πάσχα των ανθρώπων. Δεν έχουν λόγο να βιάζονται. Κι ο βοσκός προσαρμοσμένος στους νωχελικούς ρυθμούς τους, τ’ αφήνει να προηγηθούν, βέβαιος ότι δεν θα παρεκλίνουν από το μονοπάτι που τους χάραξε η μοίρα τους”.

Και τα κοτόπουλα έκρυβαν μυστικά και οι πλατομάντες τα κοίταζαν κι έλεγαν τα μελλούμενα.

Άλλοι έκαναν τον αστρολόγο, κοίταζαν τ’ άστρα, σου μιλούσαν για βροχές ή ξηρασία. Όταν έβλεπαν το γουρούνι να παίρνει κλαδιά και να τα βάζει στη φωλιά του, ήταν δείγμα μεγάλης καταιγίδας.

Όταν λαλούσε καμία κότα όπως ο κόκορας, έδειχνε ότι για εκείνον που είχε στο σπίτι του την κότα ότι θα συμβεί κάποιο κακό. Η κότα θυσιαζόταν για να προληφθεί το κακό.

Κοντά στα σπίτια του χωριού υπάρχουν οπωροφόρα και άλλα δέντρα. Στα δέντρα συχνάζουν νυχτοπούλια, γιατί κυκλοφορούν τη νύχτα, κυρίως κουκουβάγιες που λέγονται και κλαψοπούλια. Συνήθως τα πουλιά αυτά κλαψουρίζουν. Αν αυτό γινόταν κοντά στο σπίτι, ερμηνεύονταν ότι θα γίνουν κλάματα για κάποιον που θα έφευγε χωρίς γυρισμό. Έτσι η κουκουβάγια, που για τους Έλληνες ήταν το σύμβολο της θεάς Αθηνάς και καλός οιωνός, προάγγελος νίκης και καλής ευτυχίας, η Γλαύξ που ήταν το σήμα της σοφίας και της μάθησης στα πηλίκια των μαθητών, τον καιρό που φορούσαν πηλίκια και που στα σχολεία υπήρχε πειθαρχία και μάθηση, μετετράπει σε κλαψοπούλι, άγγελο κακών ειδήσεων. Η μυθολογία έχει συνδέσει πολλές ιστορίες γύρω από την κουκουβάγια, το νυχτοπούλι.

Σωρεία τέτοιων προλήψεων υπήρχαν και υπάρχουν ακόμη. Είναι ριζωμένες στον απλό λαό και δεν είναι εύκολο να ξεριζωθούν.

Όταν περνούσε κάποιος νύχτα κοντά από νεκροταφείο, έκανε το σταυρό του, όχι τόσο από εκδήλωση σεβασμού στην εκκλησία και τους νεκρούς αλλά από φόβο πως μπορούσε κάποιος πεθαμένος να φανερωνόταν μπροστά του με κακές διαθέσεις.

Αν σκοτωνόταν κανένας στο δρόμο ή σ’ ερημικό μέρος από ατύχημα ή από άλλο λόγο, ήταν σημείο που ο διαβάτης, αν το γνώριζε, περνούσε με φόβο και σταυροκοπιόταν, άναβε κάποιο φως, τσιγάρο, αν είχε, σπίρτο, για να φύγει το κακό που φύλαγε εκεί.

Πιο κάτω από το μύλο του Ψαρρού, στην Αύρα, είναι η θέση που λέγεται της Διαβολίνας. Είναι μια ωραία τοποθεσία. Απότομος βράχος από τον οποίο πέφτουν νερά σαν καταρράκτης. Είναι συνδεδεμένη με την ιστορία μιας όμορφης κοπέλας. Την κυνηγούσε κάποιος Τούρκος, κατά τη συνήθειά τους. Για να μην συλληφθεί πήδησε από το βράχο και σκοτώθηκε. Όποιος έχει ακούσει αυτή την ιστορία και περνά νύχτα από εκεί, καταλαμβάνεται από φόβο, στη φαντασία του δημιουργείται ότι η ψυχή της κοπέλας φυλάει εκεί για να κάνει κακό.

Κάποτε, βράδυ, πέρασα μόνος από την παραπάνω τοποθεσία και παρόλο ότι πίεζα τον εαυτό μου ότι όλα αυτά είναι φαντασία, εν τούτοις, τόση μεγάλη επιρροή είχαν οι διηγήσεις, ώστε πέρασα μετά φόβου και σταυροκοπημάτων.

Στον παλιό δρόμο που περνούσε από το χωριό Μάγειρα προς Λάλα συναντούσαμε ένα ωραίο τοπίο που το λένε Πουλί. Νερά και χλωρίδα πλούσια. Μαθητούδια στο Γυμνάσιο Πελοπίου, ορισμένα Σάββατα πηγαίναμε στο χωριό να εφοδιασθούμε με ψωμί και ό,τι άλλο θα παίρναμε από τα φτωχά υπάρχοντα και στις δύο η ώρα το βράδυ προς τη Δευτέρα να γυρίσουμε, ώστε στις οκτώ η ώρα το πρωί να μπούμε στην τάξη για μάθημα ή να κάνουμε γυμναστική. Στη φαντασία μας ερχόταν το κακό φάντασμα. Σταυροκοπιόμαστε να μη φανερωθεί ο κακός δαίμονας της φαντασίας μπροστά μας.

Όταν έβλεπαν λαγό το θεωρούσαν κακό σημάδι. Κάποτε, κατά την επανάσταση, πριν από μάχη, οι στρατιώτες έπιασαν ένα λαγό ζωντανό. Τούτο επηρέασε πολύ το ηθικό τους. Επικεφαλής ήταν ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο οποίος ξανανέβασε το κουράγιο τους δίνοντας δική του ερμηνεία "Όπως πιάσατε το λαγό, έτσι θα πιάσουμε τους Τούρκους ζωντανούς".

Είναι αλήθεια ότι η νύχτα αγριεύει τον άνθρωπο. Θηρίο γίνεται, χωρίς να σκεφθεί, δίνει σώμα στον κίνδυνο. Τον φαντάζεται δράκο να γυρεύει να μετρηθεί μαζί του. Παρατηρείται ότι όταν κανείς κινδυνέψει, καλεί σε βοήθεια την Παναγία ή κάποιον Άγιο. Του γεννιέται επιθυμία για την Πατρίδα και τους συγγενείς του. Αυτά δημιουργούσαν οι φαντασιώσεις από τις διαδόσεις που κυκλοφορούσαν. Ας περνάμε άφοβα παντού. Τα φαντάσματα δεν είναι τίποτα άλλο παρά αδυναμίες που πλάθουμε. Τώρα έφυγαν, δεν υπάρχουν πια. Έφυγαν σαν τους καλλικάτζαρους που όταν βλέπουν την αγιαστήρα πάντα εξαφανίζονται. Οι άνθρωποι πρέπει ν’ απελευθερώνονται από τις νοσηρές φαντασίες.

 

* Το κείμενο είναι απόσπασμα από το βιβλίο «Η ιστορία του χωριού Δούκα – Ηλείας» του επίτιμου δικηγόρου Κωνσταντίνου Ιωάννου Γκοτζιά.