Ασχολίες των Δουκαίων - Οι μύλοι και οι μυλωνάδες (Μυλωθροί)

Στις ρεματιές με τις βαριές φυλωσιές, τα δασιά πλατάνια και τα τρέχοντα δροσερά νερά, υπήρχαν οι νερόμυλοι. Φυσική δύναμη για κίνηση. Τα τοπία των νερόμυλων είχαν ιδιαίτερα φυσικό κάλος.

Οι νερόμυλοι ήσαν δεμένοι με τη διατροφή κι επιβίωση του λαού μας, μέχρι πρόσφατα, που η τεχνολογία αποστράτευσε τους νερόμυλους, μαζί και τους μυλωνάδες. Οι μύλοι διακρίνονταν για την οικονομικότητα, την απλότητα και τη διαχείριση των φυσικών πηγών ενέργειας.

Το συγκρότημα του μύλου τ’ αποτελούσε ο κυρίως μύλος για το άλεσμα του σιταριού, του καλαμποκιού με τις δύο μεγάλες πέτρες και τους βοηθητικούς χώρους, με τζάκι για την διαμονή του μυλωνά και της μυλωνούς και την εξυπηρέτηση των πελατών. Πόσες ιστορίες έχουν γραφτεί για τον μυλωνά και τη μυλωνού!

Τα νερά έτρεχαν με ορμή και εφόδιαζαν το μύλο μ’ ενέργεια, με δύναμη. Ο μύλος έμπαινε σε κίνηση από το νερό που έτρεχε στην κάναλη και στη συνέχεια στη φτερωτή, που έδινε κίνηση στις μυλόπετρες για να κόβουν το άλεσμα. Η κάτω ήταν σταθερή και η άλλη, η απάνω, έμπαινε σε κίνηση.

Κοντά στους νερόμυλους ήσαν οι νεροτριβές. Απ’ εκεί περνούσαν τα χειροτεχνήματα του εργαλειού, οι βελέτζες, οι φλοκάτες, οι μπαντανιές για να πάρουν πιο μαλακή κι αφράτη όψη.

Η αμοιβή του μυλωνά ήταν σε άλεσμα. Το αξάϊ ή αλεστικό, εκτός από την πάσπαλη που έπαιρνε στα μαλλιά του ο μυλωνάς, που όσο νέος και αν ήταν, γινόταν γέρος, ασπρομάλλης.

Η λαογραφική διάσταση γύρω από τους μύλους και τους μυλωνάδες καλύπτεται από τις λαϊκές παραδόσεις, τα έθιμα, τις δεισιδαιμονίες, τ’ ανέκδοτα, τα παραμύθια και τα τραγούδια, μερικά από τα οποία, ακούγονται μέχρι σήμερα στα χωριά.

"Δεν καθόσουνα στ’ αυγά σου βρε Μπιρμπίλω μου, στάχτη έκαμες και μένα και το μύλο μου, ντιπ μυαλό δεν είχες βάλει ρε Μπιρμπίλω μου".

Η δύναμη του νερόμυλου χρησιμοποιήθηκε από πολύ παλιά χρόνια. Οι Ρωμαίοι το 64 π.Χ. βρήκαν νερόμυλους: "Εν δε τοις Καβείροις, τα βασίλεια Μιθριδάτου κατασκευάσαντο και υδρολήπτης".

Κτητορική επιγραφή στη Μονή Βατοπεδίου του Αγίου Όρους αναφέρει:

"Μύλος, ως ίππος φτερωτός, κινούμενος, αλέθει σίτον δια του ύδατος και πάντας διατρέφει. Ούτως δαπάναις ιδρυταί της του βατοπεδίου επί της θέσεως αυτής του παλαιού κτιρίου, με νέαν όμως μέθοδο κομψότητα και τέχνην ταχείαν έχων κίνησιν και προξενεί και τέρψιν. Εν έτη 1869 και εν μηνί δεκάτω".

Στην Κρήτη:

"Έλα στο μύλο του ξουργιό, στον καθαρό αέρα, κι όλο λαγούς και πέρδικες θα τρώμε κάθε μέρα. Σφάξεμε, λέω σφάξεμε στους μύλους το πηγάδι, όπου ναι το νερό πολύ, το αίμα μου να πάρει".

Οι μύλοι τον καιρό που λειτουργούσαν, ήταν ένα προσοδοφόρο επάγγελμα. Οι Δουκαίοι είχαν αποκτήσει ειδικότητα στους μύλους. Οι περισσότεροι μύλοι της περιοχής ανήκαν σε Δουκαίους. Ξακουστός ο μύλος του Ψαρρού στην Αύρα. Πρόγονου του Δουκαίου Γεωργίου Ψαρρού, του χημικού που είχε εγκατασταθεί στον Πύργο. Μια αξιόλογος προσωπικότητα που, δυστυχώς, έφυγε πρώιμα.

Δούλευε με τα νερά που ανάβλυζαν πλούσια από τα σπλάχνα του οροπεδίου της Φολόης, δίπλα στο εκκλησάκι της Αγίας Παρασκευής. Φαντασμαγορική τοποθεσία. Τα μεγάλα πλατάνια που τον σκέπαζαν και τα νερά που έτρεχαν από όλες τις μεριές, δεν άφηναν τον επισκέπτη να την εγκαταλείψει. Στην γιορτή της Αγίας Παρασκευής όλοι οι Δουκαίοι από τα γύρω χωριά απολάμβαναν το μεγαλείο της φύσης.

Λιγόστεψαν τ’ άφθονα και δροσερά νερά. Έπαψε να κινείται και ο μύλος. Στη θέση του ο άξιος και δραστήριος Γεώργιος Ψαρρός, κατασκεύασε κάτω από τα πελώρια πλατάνια και την ήσυχη φύση, ωραίο περίπτερο τουριστικού τύπου. Δεν αποκλείεται να το κατάφαγε η λαίλαπα της φωτιάς που πέρασε.

Άλλος μύλος ήταν στην περιοχή Καραχούση. Έξω από το Λάλα. Ένας πανέμορφος τόπος. Θεόρατα πλατάνια, καρυδιές, κερασιές. Ανήκε στην οικογένεια Κωνσταντόπουλου και στη συνέχεια στην οικογένεια Σπύρου Μουσά. Έκλεισε κι αυτός. Υπάκουσε στα καλέσματα της μηχανής. Η οικογένεια Ζαφειρόπουλου και οι κληρονόμοι της, είχαν το νερόμυλο στην Καμένα. Στην περιοχή του χωριού Κοσκινά και Αρχαίας Ολυμπίας, ήταν ο νερόμυλος της οικογένειας Οδυσσέα Δημητρακόπουλου. Κινιόταν από τα νερά του ποταμού Κλαδέου. Τα ερείπιά του τα βλέπει ο περαστικός και γυρίζει το μυαλό του και τη σκέψη του πίσω στις ομορφιές της ήσυχης φυσικής ζωής.

Ο μύλος στο χωριό Μάγειρα ανήκε στην οικογένεια Ασημακόπουλου. Ο μύλος στην Καλολετσή (Νεράϊδα), πραγματικά νεραϊδότοπος, ανήκε σε Δουκαίο. Στ’ Άσπρα Σπίτια ο μύλος ανήκε σε κάποιους Δουκαίους με τ’ όνομα Γουλάδες. Ο μύλος στου Μπέχρου ανήκε στο Χαράλαμπο Χρυσανθακόπουλο. Ο μύλος στο χωριό Κλεινδιά ανήκε στο Χαρμπίλα ή στους Βακαλόπουλους. Αξέχαστος μένει ο καλοκάγαθος και λεβέντης μυλωνάς, ο Νικόλαος Κωνσταντόπουλος (με το παρατσούκλι Τούμπας). Ο ειδικότερος τεχνίτης των μύλων. Δούλευε τους μύλους στην περιοχή της Τριταίας.

Όλα ανήκουν στο παρελθόν. Η μηχανή άλλαξε τον τρόπο της ζωής. Η ζωή του μυλωνά και της μυλωνού μένει στις αναμνήσεις και τις διηγήσεις που είναι συνδεδεμένες με τους μύλους. Οι μύλοι και οι μυλωνάδες δεν υπάρχουν πια. Κι όμως, οι νερόμυλοι καθώς και μπαρουτόμυλοι, έπρεπε να διατηρηθούν, ν’ αναστηθούν, να φυλάσσονται σαν ιστορία του τόπου. Ιστορία του χωριού.

 

* Το κείμενο είναι απόσπασμα από το βιβλίο «Η ιστορία του χωριού Δούκα – Ηλείας» του επίτιμου δικηγόρου Κωνσταντίνου Ιωάννου Γκοτζιά.